ഭാരതീയ ശാസ്ത്രീയ സംഗീതത്തെ ആഗോളവേദികളിൽ എത്തിക്കുന്നതിൽ പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറിനോളം പങ്ക് വഹിച്ച മറ്റൊരു കലാകാരൻ ഉണ്ടാകില്ല. കിഴക്കും പടിഞ്ഞാറും തമ്മിലുള്ള സംഗീതപരമായ സംവാദത്തിന് അടിത്തറയിട്ട അദ്ദേഹം, കേവലം ഒരു സംഗീതജ്ഞൻ എന്നതിലുപരി ലോകത്തിന് ഭാരതീയ സംസ്കാരത്തിന്റെ അംബാസഡർ കൂടിയായിരുന്നു.
ഡോ. ബി.ആർ. അംബേദ്കർ: നവഭാരതത്തിന്റെ ശിൽപി
കലാരംഗത്തെ തുടക്കം
1920 ഏപ്രിൽ 7ന് വാരണാസിയിലായിരുന്നു രവിശങ്കറിന്റെ ജനനം. തന്റെ സഹോദരൻ ഉദയ് ശങ്കറിന്റെ നൃത്തസംഘത്തിലൂടെയാണ് അദ്ദേഹം കലാലോകത്തേക്ക് പ്രവേശിക്കുന്നത്. പാരീസിലെയും മറ്റും നൃത്തവേദികളിൽ തന്റെ കൗമാരപ്രായം ചിലവഴിച്ച അദ്ദേഹം അവിടെ വെച്ചാണ് പാശ്ചാത്യ സംഗീതവുമായും സംസ്കാരവുമായും പരിചയപ്പെടുന്നത്. എന്നാൽ നൃത്തത്തിൽ നിന്ന് സംഗീതത്തിലേക്കുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവ് ഗുരു അലാവുദ്ദീൻ ഖാൻ സാഹിബിനെ കണ്ടുമുട്ടിയതോടെയായിരുന്നു. മൈഹാർ ഘരാനയിൽ നിന്ന് കഠിനമായ സാധനയിലൂടെ അദ്ദേഹം സിത്താർ അഭ്യസിച്ചു.
വിയറ്റ്നാം പ്രസിഡന്റായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ട ടോ ലാമിനെ അഭിനന്ദിച്ച് പ്രധാനമന്ത്രി നരേന്ദ്ര മോദി; ഉഭയകക്ഷി ബന്ധം ശക്തമാക്കാൻ തീരുമാനം
ആഗോള സംഗീതത്തിന്റെ ഗതി മാറ്റിയ ബന്ധങ്ങൾ
1960കളിൽ പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറും പ്രശസ്ത പാശ്ചാത്യ സംഗീതസംഘമായ ‘ദ ബീറ്റിൽസിലെ’ (The Beatles) ജോർജ്ജ് ഹാരിസണും തമ്മിലുണ്ടായ സൗഹൃദം സംഗീത ചരിത്രത്തിലെ ഒരു നിർണ്ണായക സംഭവമായിരുന്നു. ഹാരിസൺ അദ്ദേഹത്തെ തന്റെ ഗുരുവായി സ്വീകരിക്കുകയും സിത്താർ അഭ്യസിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇതോടെ പാശ്ചാത്യ യുവത്വത്തിനിടയിൽ ഭാരതീയ സംഗീതത്തിന് വൻ സ്വീകാര്യത ലഭിച്ചു. ‘വുഡ്സ്റ്റോക്ക്’ (Woodstock) ഫെസ്റ്റിവലിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രകടനം ലോകസംഗീത പ്രേമികളെ വിസ്മയിപ്പിച്ചു.
കർണ്ണാടക സംഗീതവുമായുള്ള ബന്ധം
ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതജ്ഞനാണെങ്കിലും കർണ്ണാടക സംഗീതത്തോടും ദക്ഷിണേന്ത്യൻ താളവ്യവസ്ഥയോടും അദ്ദേഹം വലിയ ആദരവ് പുലർത്തിയിരുന്നു. ദക്ഷിണേന്ത്യൻ രാഗങ്ങളായ ഹംസധ്വനി, സിംഹേന്ദ്രമധ്യമം, കീരവാണി എന്നിവ ഹിന്ദുസ്ഥാനി സംഗീതത്തിൽ ജനകീയമാക്കുന്നതിൽ അദ്ദേഹം വലിയ പങ്ക് വഹിച്ചു.
പുതിയ രാഗങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവ്
ഭാരതീയ സംഗീതത്തിലെ നിലവിലുള്ള രാഗങ്ങളെ പരിപോഷിപ്പിക്കുന്നതിനൊപ്പം തന്നെ സ്വന്തമായി പുതിയ രാഗങ്ങൾ രൂപകൽപ്പന ചെയ്യാനും അദ്ദേഹം താല്പര്യം കാണിച്ചു. അദ്ദേഹം രൂപം നൽകിയ പ്രധാന രാഗങ്ങൾ ഇവയാണ്
രാഗ് പരമേശ്വരി– പ്രഭാതത്തിൽ ആലപിക്കുന്ന ഈ രാഗം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രശസ്തമായ സൃഷ്ടികളിലൊന്നാണ്.
രാഗ് ജോഗേശ്വരി– പ്രശസ്തമായ ജോഗ്, രാഗേശ്വരി എന്നീ രാഗങ്ങളെ സംയോജിപ്പിച്ചാണ് അദ്ദേഹം ഇത് നിർമ്മിച്ചത്.
രാഗ് ഗംഗേശ്വരി, രാഗ് കാമിനി, രാഗ് മോഹന കൗൺസ് എന്നിവയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരീക്ഷണാത്മകമായ രാഗസൃഷ്ടികളാണ്
ബഹുമതികളുടെ സമുദ്രം
സംഗീത ലോകത്തെ ഏറ്റവും വലിയ പുരസ്കാരമായ ഗ്രാമി അവാർഡ് അഞ്ചു തവണ അദ്ദേഹം സ്വന്തമാക്കി. ഇന്ത്യയുടെ പരമോന്നത ബഹുമതിയായ ഭാരതരത്നം (1999) നൽകി രാജ്യം അദ്ദേഹത്തെ ആദരിച്ചു. ഇതുകൂടാതെ പത്മവിഭൂഷൺ, മാഗ്സസെ അവാർഡ് തുടങ്ങി എണ്ണമറ്റ പുരസ്കാരങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ തേടിയെത്തി. രാജ്യസഭയിലേക്ക് നാമനിർദ്ദേശം ചെയ്യപ്പെടുകയും രാഷ്ട്രീയ രംഗത്ത് തന്റെ സാന്നിധ്യം അറിയിക്കുകയും ചെയ്തിരുന്നു അദ്ദേഹം.
സിനിമയും പണ്ഡിറ്റ് രവിശങ്കറും
സംഗീത സംവിധായകൻ എന്ന നിലയിലും അദ്ദേഹം വ്യക്തിമുദ്ര പതിപ്പിച്ചു. സത്യജിത് റേയുടെ വിശ്വപ്രശസ്തമായ ‘അപു ത്രയത്തിന്’ (Apu Trilogy) അദ്ദേഹം നൽകിയ പശ്ചാത്തല സംഗീതം ഇന്ത്യൻ സിനിമാ ചരിത്രത്തിലെ നാഴികക്കല്ലാണ്. റിച്ചാർഡ് ആറ്റൻബറോയുടെ ‘ഗാന്ധി’ എന്ന ചിത്രത്തിലെ സംഗീത സംവിധാനത്തിലൂടെ അദ്ദേഹം ഓസ്കാർ നാമനിർദ്ദേശവും നേടി.
അനശ്വരമായ ഓർമ്മകൾ
2012 ഡിസംബർ 11ന് അദ്ദേഹം വിടവാങ്ങിയെങ്കിലും, അദ്ദേഹം മീട്ടിയ സിത്താർ കമ്പികളിലെ നാദം ഇന്നും ലോകമെമ്പാടും മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു. തന്റെ മക്കളായ അനുഷ്ക ശങ്കറിലൂടെയും നോറ ജോൺസിലൂടെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സംഗീത പാരമ്പര്യം ഇന്നും ജ്വലിച്ചുനിൽക്കുന്നു. വിശ്വസംഗീതത്തിന്റെ നെറുകയിൽ ഭാരതീയ രാഗങ്ങൾ തുന്നിച്ചേർത്ത ആ മഹാപ്രതിഭയ്ക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജന്മദിനത്തിൽ പ്രണാമങ്ങൾ.